موسيقي شهرستان ها و استان ها

ستون آزاد     عكس،نوتاسيون، موسيقي، جدول

Update: Tuesday December 07, 2004

به ياد حسين گل گلاب و سرود اي ايران ٣/۹

به ياد حسين گل گلاب و سرود اي ايران

شايد خيلي ها نام دکتر حسين گل گلاب را نشنيده و يا به خاطر نداشته باشند. اما حتما شعرش را هميشه به خاطر خواهند داشت. اگر چه خالق شعر اي ايران، اي مرز پر گهر حالا ديگر سال هاست چشم فرو بسته اما کلامش هميشه همراه ايرانيان خواهد بود. دوم آذر سالمرگ گل گلاب است. فرهاد فخرالديني، رهبر ارکستر موسيقي ملي که اين سرود را سال گذشته به مناسبت شصتمين سال ساختش اجرا کرد در اين باره مي گويد: يکي از رموز ماندگاري سرود اي ايران، آهنگسازي آن است که همه به راحتي با آن ارتباط برقرار مي کنند. شعر روان و ساده آن نيز که از زبان مردم ايران صحبت مي کند، رمز ديگر ماندگاري آن است. شصت سال از ساخت سرود اي ايران مي گذرد اما هنوز هم جايگاه خودش را از دست نداده است. يادم است وقتي آن را با ارکستر موسيقي ملي ايران اجرا کرديم، همه با ما همراهي مي کردند. روح اله خالقي آهنگسازان برجسته ايراني است که توانست يکي از بهترين سرود هاي ملي را بسازد.  فخرالديني با اشاره به ماجرايي که گل گلاب شاعر اين سرود را تحت تأثير قرار داده بود گفت: شعر و آهنگ اين سرود، همان طور که شاعر و آهنگساز آن اشاره مي کنند، به دنبال يک اتفاق واقعي شکل گرفته و از دل آنها برخاسته است. همين مسئله اين سرود را به يک نماد ملي تبديل کرده است. بافت اين سرود و اشعار آن قابل درک و ساده است. طوري که تمام گروه هاي سني از کودک تا بزرگسال مي توانند آن را اجرا کنند. ضمن آنکه در اين سرود تلفيق شعر و موسيقي به شکلي استادانه صورت گرفته و موسيقي در نقطه هاي اوج و حماسي تر خود روي بيت هاي حماسي تر نشسته است. بيست و هفتممهر ماه سال هزار و سيصد و بيست و سه در تالار دبستان نظامي دانشکده افسري فعلي سرود اي ايران در حضور جمعي از چهره هاي فعال موسيقي ايران براي اولين بار به طور رسمي اجرا شد. اين اجرا توسط بنان خواننده نام آشناي ايران صورت گرفت. اگرچه نام بنان در موسيقي آوازي ايران شهرتي افسانه اي دارد، اما اسفنديار قره باغي نيز اجراي زيبايي از اين سرود دارد. قره باغي از صدايي پر و استوار برخوردار بود و بسياري از سرودهاي حماساين قطعه را روح اله خالقي آهنگساز نامدار روي شعري از حسين گل گلاب ساخت. ويژگي شعر اي ايران آن است که تمام واژگان آن به زبان فارسي است و واژگان بيگانه در آن راه نيافته است. سرود اي ايران در فضايي حماسي و در آواز دشتي ساخته شده است. گفته مي شود که ملودي اصلي و پايه اي کار از برخي نغمه هاي موسيقي بختياري که از فضايي حماسي برخوردار است، گرفته شده است. با پرداخت و تنظيم حرفه اي زنده ياد خالقي اين سرود در اجراي نخست به صورت کر خوانده شد، اما ساختار محکم شعر و موسيقي آن سبب شد تا در دهه هاي بعد خوانندگان آن را به صورت تک خواني هم اجرا كنند. نواب صفا در کتاب خاطرات خود به نقل از دکتر حسين گل گلاب، شاعر اين سرود آورده است: وقتي در سال هزار و سيصد و بيست و سه ايران تحت اشغال متفقين بود. بعدازظهر يکي از روزهاي تابستان در خيابان شاهد حرکات دور از نزاکت بعضي از سربازان خارجي با مردم بودم. از ناراحتي نمي دانستم چه کنم، بي اختيار راه انجمن موسيقي را که تازه تأسيس شده بود، پيش گرفتم. وقتي خالقي مرا ديد گفت: چرا ناراحتي؟ واقعه را برايش تعريف کردم. او گفت ناراحتي تأثيري ندارد بيا کاري کنيم و سرودي بسازيم. اين بود که سرود اي ايران خلق گرديد. مي گويند زماني که نيروهاي انگليسي و ديگر متفقين، تهران را اشغال کرده بودند. حسين گل گلاب تصنيف سراي معروف، از يکي از خيابان هاي مرکزي شهر مي گذرد. او مي بيند که بين يک سرباز انگليسي و يک افسر ايراني، بگو مگو شده است. سرباز انگليسي، کشيده محکمي به گوش افسر ايراني مي زند. گل گلاب، پس از ديدن اين صحنه، با چشمان اشک آلود به ديدن روح اله خالقي، موسيقي دان مي رود و ماجرا را تعريف مي کند. خالقي مي پرسد، ماجرا چيست؟ او ماجرا را تعريف مي کند و مي گويد: کار ما به اينجا رسيده که سرباز اجنبي توي گوش نظامي ايراني مي زند؟ و با همان حال، مي سرايد: اي ايران، اي مرز پرگهر...

تعداد ديگري از نزديکان شاعر و آهنگساز اين سرود، انگيزه ساخت آن را صرفأ ديدن اين صحنه نمي دانند و به روايت ذکر شده با شک مي نگرند. علي محمد رشيدي، مدير مجله موزيک ايران و معاون مدرسه موسيقي ملي در اين باره به ميراث خبر مي گويد: خالقي در کتاب خود به اتفاق خاصي اشاره نکرده است. او تاکيد دارد که سازنده و گوينده تحت تاثير اوضاع روز اين سرود را ساخته اند و اولين باري که اين سرود اجرا مي شود در شنوندگان آنقدر اثر مي کند که آن را سه بار تکرار مي کنند. در اين کتاب خالقي تنها به اين نکته اشاره مي کند و نه چيز ديگري. فکر مي کنم اگر واقعا چنين اتفاقي افتاده بود، خالقي حتما به آن اشاره مي کرد.  اولين بار اين کتاب که توسط انتشارات صفي علي شاه منتشر شد به همين نکته اشاره دارد اما در دومين چاپ، ساسان سپنتا در پاورقي ماجراي سيلي خوردن افسر ايراني را نقل مي کند. رشيدي ادامه مي دهد: آنچه به طور حتم قطعي است اين است که دست اندر کاران اين سرود به دليل حضور نيروهاي نظامي بيگانه در ايران و اشغال سرزمين مان دست به ساخت آن در آن روزگار زده اند. براي مردم خيلي مهم بود که آذربايجان که بخش مهمي از ايران است در معرض خطر قرار گرفته و ممکن است از ايران جدا شود.درسال هزار و سيصد و يبست و چهار در کنسرتي اين قطعه در تبريز اجرا شد که شور و شوق زيادي برانگيخت و مورد توجه مردم قرار گرفت. اما در هيچ دوره اي اين سرود مورد توجه حکومت نبوده و تنها از طرف مردم حمايت مي شد. احمد رضا احمدي، در اين باره مي گويد: حسين گل گلاب استاد گياه شناسي بود و در کنارش به کار شعر و شاعري مي پرداخت. او با خالقي رابطه نزديکي داشت و بر اساس قطعه اي که خالقي ساخته بود، شعري سرود. البته هر دو آنها تحت تاثير شرايط ايران آن روز دست به ساخت اين سرود زدند و طبيعي است که آنچه از دل بر آيد بر دل هم مي نشيند. بعد از اينکه اين سرود بر سر زبان ها افتاد، داستان ها و قصه هاي زيادي برايش ساخته شد. مثل خيلي چيز هايي که با معروف شدن آن شايعات زيادي به دنبالشان راه مي افتد. احمدي در باره اي ايران مي گويد: روح اله خالقي هر چه ساخته در دل مردم جا گرفته است. بهار دلنشين که روي شعر بيژن ترقي و با صداي بنان ساخته شد نيز از تصنيف هاي محبوب مردم است. خالقي ملودي هاي ساده و بدون ادايي دارد. او موسيقي ايراني را خوب مي شناخت و به خوبي آن را به کار مي برد. او عرق ملي عجيبي داشت که در آثار و نوشته هايش به وضوح ديده مي شود. اي ايران بارها در زمان حيات خالقي و شاعرش، گل گلاب، اجرا شد. در ارکستري که اکثرا توسط هنر جويان هنرستان موسيقي در دوره مديريت خالقي تشکيل شده يود، و چهره هاي آشنايي چون ارفع اطرايي، هوشنگ ظريف، افليا پرتو، گلنوش خالقي و انوشيروان روحاني در آن قرار داشتند. احمد رضا احمدي به اشتياق و استقبال مردم از اين سرود اشاره مي کند: کاري که حقيقت در آن حضور داشته باشد، در دل مردم رسوخ مي کند. پيام شاعر و آهنگسازي که تحت تاثير يک واقعه و از روي تعصب ملي اثري خلق مي کنند به جان مردم مي نشيند. اما پري بنان، همسر غلام حسين بنان، معتقد است: اين سرود يک سرود ملي به معناي واقعي است. يادم مي آيد وقتي که امام خميني بعد از سال ها به ايران آمد موقع پياده شدن ايشان از هواپيما مردم در حالي که سرود اي ايران پخش مي شد، نقشه ايران را گلباران کردند. من از مرحوم بنان شنيده ام که گل گلاب تحت تاثير صحنه اي که او در يکي از خيابان هاي شهر ديده، اين شعر را سروده است. اوايل انقلاب اين سرود براي مدت کوتاهي به عنوان سرود ملي از راديو و تلويزيون پخش مي شد، ‌اما با استفاده هاي سياسي بعضي گروه ها، چند سالي پخش آن از رسانه هاي داخلي ايران حذف شد. در حال حاضر، در ده سال گذشته به تناوب از اين سرود در مناسبت هاي مختلف ملي و تاريخي استفاده شده و مي شود. فخر الديني معتقد است: سرود اي ايران از معدود سرودهايي است که به بهترين صورت شيوه موسيقي ايران را نشان مي دهد. بيشتر سرودهايي که در کشور هاي مختلف ساخته مي شود، در دو گام ماژور و مينور ساخته مي شود. اما سرود اي ايران در هيچ يک از اين دو گام نيست بلکه در مايه دشتي ساخته شده و به همين خاطر بيشتر از ديگر سرود ها ايراني است. بافت اين سرود و اشعار آن به گونه اي است که تمامي گروه هاي سني از کودک تا بزرگسال مي توانند آن را اجرا کنند. همين ويژگي سبب شده است تا اين سرود در تمامي مراکز آموزشي و حتي کودکستان ها قابليت اجرا داشته باشد. علاوه بر اين، اين سرود به لحاظ امکانات اجرايي و ساختار آنقدر ساده است که هر گروه، يا فردي مي تواند آن را به راحتي و حتي بدون ساز نيز اجرا کند. پاي اين سرود به سينما هم کشيده شد. در سال هاي پاياني دهه شصت ناصر تقوايي فيلمساز صاحب نام ايراني از زنده ياد حسين سرشار، خواننده صاحب نام موسيقي کلاسيک و اپرا، خواست نقش معلم سرودي را بر عهده بگيرد که به دانش آموزان سرود اي ايران را آموزش مي دهد. اين فيلم که نام اي ايران را بر خود داشت در فضايي کميک ماجراي ساخت و اجراي اين سرود و همزمان وقوع انقلاب ايران را در يکي از شهرهاي کوچک شمالي به تصوير مي کشد. همان جا خالقي موسيقي آن را مي نويسد. بنان نيز آن را مي خواند. ظرف يک هفته، تصنيف اي ايران با يک ارکستر بزرگ ساخته مي شود.

استاد حسين گل گلاب در سال هزار و دويست و هفتاد و چهار در تهران متولد شد. تحصيلات را در مدرسه علميه و دارالفنون ادامه داد. او فرزند ابوتراب خان مصورالملک نقاش زمان قاجار بود که به ادامه تحصيل فرزندش علاقه بسيار داشت. او از معلمين فرانسوي دارالفنون زبان فرانسه آموخت و چون شاگرد برجسته اي بود ضمن تحصيل به کار تدريس هم مشغول شد. گل گلاب از گياه شناسان معروف آن دوره بود و اولين کسي است که کتاب طبيعي نوشت. وي از سال هزار و سيصد و چهار تا سال هزار و سيصد و هفده، دوازده جلد کتاب در رشته جغرافيا و طبيعي تهيه کرد که در مدارس تدريس مي شد. استاد گل گلاب از سال هزار و سيصد و هفت مسئول تحقيقات علمي گياه شناسي شد و از زمان تاسيس دانشگاه تهران تا سال چهل و پنج به تدريس اشتغال داشت و هيچگاه گرد سياست و تجارت نگشت. گفتني ست در دانشگاه تهران هنوز کرسي اي به نامش وجود دارد. گل گلاب با همکاري کلنل کاظم وزيري و علينقي خان وزيري موسيقي آموخت و براي تعليم تار به کلاس علي نقي خان مي رفت. پس از سرودن اي ايران که تحت تاثير اشغال ايران توسط متفقين ساخته شد. تبديل به چهره اي جاودانه شد. گل گلاب در فرهنگستان ايران عضويت داشت و لغات زيادي خصوصا در رشته علوم طبيعي پيشنهاد کرد که تصويب رسيد و اکنون در زبان فارسي رواج دارد. استاد گل گلاب دردوم آذر هزار و سيصد و شصت و سه در هشتاد و هفت سالگي در گذشت. در روز هاي پاياني عمر او به تنظيم فرهنگ نامه و بيولوژي گياهان ايران مشتغول بود. که عمر وفا نکرد و معلوم نيست که مطالعات چه سرنوشتي پيدا کرده است.

از: آزاده شهمير نوري، ميراث خبر

سوم آذر هشتاد و سه

info@persianartmusic.com