بحور الالحان، در علم موسیقی و نسبت آن با عروض

نوشته فرصت الدوله شیرازی

فرصت الدوله شیرازی، در ماه رمضان سال 1271 هجری قمری، و در شهر شیراز به دنیا آمد. پدرش مردی ادیب بود. در شش سالگی تحصیل را آغاز کرد. فرصت در سن یازده سالگی به نقاشی روی آورد، و در دوازده سالگی با شیخ مفید شیرازی آشنا شد. تخلص فرصت را نیز، شیخ مفید برایش انتخاب کرد. فرصت مردی وارسته و آزاده بود و همواره در راه کسب دانش گام بر می داشت. وی به زبان های عربی و انگلیسی تسلط داشت و در زمینه خوشنویسی، صرف و نحو، منطق و حکمت و حساب و هیئت و هندسه و اسطرلاب نیز سرآمد بود. و همین باعث شد مورد توجه شاهزادگان قاجار و همچنین شخص ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و محمد علی شاه قرار گیرد. لقب فرصت الدوله را نیز مظفرالدین شاه به وی داد.

در سن سی و دو سالگی و در بوشهر، با سید جمال الدین اسد آبادی آشنا شد. خلاصه آنکه به همراه هم و در بحبوحه دوران مشروطه، بنای مشروطه را پایه گذاری کردند و به صف مشروطه خواهان پیوستند. فرصت پس از آموزش نظام، تفنگ بر دوش گرفت و و در زمره مشروطه خواهان قرار گرفت. پس از انقلاب مشروطه به سمت ریاست معارف وزارت معارف گمارده می شود. در زمان تاسیس دادگستری، وی به عنوان رئیس عدلیه فارس برگزیده می شود و همزمان دو شغل فرهنگ و دادگستری را به او می سپارند.

وی شاگردان بی شماری را تربیت کرده که یکی از آن ها روح الله خالقی بود. فرصت الدوله شیرازی در سن 65 سالگی و در سحرگاه روز دهم صفر 1339 هجری قمری، در زادگاهش شیراز چشم از جهان فرو بست. فرصت در زندگیش هرگز همسری اختیار نکرد، تا پایان عمر مجرد زیست، و تمام زدگیش را وقف خدمت به فرزندان این آب و خاک کرد، از مدتها قبل سنگ قبرش را تراشیده بود، و در کنار حافظ شیرازی به خاک سپرده شد.

از آثارش می توان به این کتاب ها اشاره کرد: آثار عجم، دیوان اشعار، دریای کبیر، اشکال المیزان، منشات نثر، رساله شطرنجیه، مثنوی هجرنامه، مقالات علمی و سیاسی در دو جلد، رساله در علم هیئت جدید، رساله در گرامر خط میخی و بحورالالحان.

بحور الالحان، کتابی است شامل توضیحاتی در زمینه ایقاع، مقام های موسیقی قدیم ایران، توضیحاتی در مورد دستگاه های موسیقی ایران، بحرهای مختلف مانند بحر طویل، بحر هزج، بحر رمل، بحر بسیط، بحر رجز و...، و مهمترین بخش کتاب که همان تطبیق و پیشنهاد اشعار برای اجرا در دستگاه های مختلف است. فرصت الدوله شیرازی در این کتاب اشعار مختلفی از شاعران مختلف را ذکر می کند و آن ها را از لطاظ مضمون، عروض و حالاتشان دسته بندی کرده و برای اجرا در دستگاه های مختلف در نظر می گیرد.

این کتاب از این لحاظ دارای اهمیت است که می توان با نگاهی اجمالی به مطالبش، ذهنیتی مناسب برای دسته بندی اشعار و تطبیق آن ها با دستگاه های مختلف در ذهن داشته باشیم.

بحورالالحال، نوشته فرصت الدوله شیرازی، به اهتمام قاسم صالح رامسری، و در سال هزار و سیصد و شصت و هفت، و توسط انتشارات فروغی منتشر شده است.

بیست و نهم خرداد هشتاد و هشت