تحلیلی گذرا بر تاریخ معاصر موسیقی

پس از انقلاب مشروطه و بوجود آمدن آزادیهای سیاسی و اجتماعی، هنر موسیقی نیز مجال تازه ای را برای بقا و تداوم خویش پیدا نمود. حوادث و جنبشهای مقارن با انقلاب مشروطه و پس از آن نشان داد که موسیقی نمیتواند از رویدادهای سیاسی –اجتماعی بدور باشد؛ بلکه این اتفاقات خواسته یا ناخواسته حتی بر روی شکل و محتوای موسیقی نیز تاثیر فراوانی را بر جای خواهد نهاد.

در اواخر دوران قاجار گروهها و تشکیلاتی نظیر (انجمن اخوت) ـ حداقل برای مدتی و صرفنظر از عقاید و طرز فکرهایشان  ـ در گردهمایی هایی که داشتند به مثابۀ یک جشنوارۀ شعر و موسیقی به نشر و اشاعۀ موسیقی هنری می پرداختند. در میدانی دیگر افرادی نظیر عارف قزوینی پایه های جنبش (استقلال هنری و خروج موسیقی از دربار ) و کشاندن این هنر به میان عموم مردم و عرصه های اجتماعی را پی ریزی میکردند.

در همین حیطه، هنرمندانی نظیر درویش خان و برخی از همکاران و شاگردان وی حضوری جدی و پررنگ در صحنه داشتند. منتها بمرور و بدلیل عدم حمایت دولت وقت از آنان، و اتفاقاتی نظیر تبعید عارف قزوینی و ...، حضور و حرکت این گروه از اهالی موسیقی هر روز با تنگنا و مضیقۀ تازه ای مواجه گردید.

از سویی، تحولات روز افزون جهان غرب و رویدادهای بعد از انقلاب صنعتی ـ که مقارن با عقب ماندگی شدید کشورهای جهان سوم از جمله ایران، و نیز ترفندهای کمرشکن استعمارگران در دامن زدن به این معضلات بود ـ  تاثیرات خود را بر شئون مختلف فرهنگی هنری کشور عزیزمان ایران بر جا میگذاشت. بخش قابل توجهی از جامعۀ روشنفکری ما بجای آنکه از پیشرفتهای جهان غرب به عنوان ابزاری برای خودباوری و شکوفایی سرمایه های ملی استفاده نمایند؛ به خود کم بینی و در بعضی موارد تحقیر ارزشهای ملی میهنی خویش دچار گشتند. اینان روانۀ تحصیل در غرب گشته و نسخه های تاریخ گذشته ی آراء و افکار اهل فرهنگ را در قالب آموزشهای دانشگاهی، سخنرانیها و نوشتارهای انتقادی، تصمیم گیریهای حکومتی و ... در ایران منتشر نمودند .

البته دراین میان افراد خوش فکر و وطن دوستی هم بودند که با نگاهی (هم ملی هم جهانی) نبرد سختی را در راه حفظ ارزشهای ملی و دفاع از حیثیت کشور، در گیر و دار هیاهوی آن دوران به انجام رساندند.

در این سالها و در سه دوره (1317 ، 1326 ، 1343) برنامه هایی در (اداره موسیقی کشور) به تصویب رسید که هر کدام محاسن و معایب خود را در بر داشت. آنچه که بطور کلی در مورد این قبیل برنامه ها و نیز دیگر اتفاقات رخ داده در جریان ورود اندیشه های  غربی در عرصه های مدیریتی، علمی و عملی موسیقی ایران میتوان بیان داشت؛ همانا مسالۀ " عدم تعادل " و  وجود  " نگرش حذفی "  در میان جناح های مختلف موسیقی میباشد.

یکی از مصادیق بارز " عدم تعادل " همانا بی توجهی و فراموش نمودن موسیقی اصیل ایرانی در جریان این درگیریها بود . این نگرش حذفی بدین ترتیب صورت میپذیرفت که جریانهای مختلف موسیقی ، بجای آزاد اندیشی و اشاعۀ دیدگاه مربوطۀ خودشان، به نفی همدیگر دست زده و بدین سان وضعیت موسیقی کشور را متزلزل و آشفته مینمودند .

البته وقایع این سالها بی شک منجر به نتایج مفیدی نیز گردید که برخی از آنها عبارتند از: آشنایی با موسیقی جهانی، تشخص پیدا نمودن و اجتماعی گشتن بیشتر موسیقی، تشکیل سازمانها و نهادهای موسیقایی و مسایلی از این دست. در اینجا به عنوان مثال میتوان از زحمات و تلاشهای ارزندۀ استاد علینقی وزیری یاد نمود؛ و خدا رحمت کند این استاد فقیدِ فرهیخته را که با  (نه گفتن) به نواختن در مجلس صاحبان زر و زور، بساط مطربی را قاطعانه از نَطعِ موسیقی جدی این سرزمین برچید؛ و با این کارش بیش از پیش راه آزادگی و استقلال شخصیتی را برای هنرمندان میهن خویش هموار گردانید.

از طرفی باید توجه داشت که به هر حال، موسیقیدانانی که در آن سالها و حتی سالهای بعد از آن، تصدی امور موسیقی را در دست گرفته بودند اغلب، کار خویش را با (تجربه و آزمایش) شروع نموده و برخی از آنها نیز بمرور افکار و ایده های نا متعادل خویش  را اصلاح کردند. به هر حال یک عده میبایست این کارها را از جایی شروع میکردند و اگر هم برخی از آنان در مواردی دچار لغزش گردیدند نمیتوان فقط آنها را مقصر دانست. چرا که شرایط سخت سیاسی ـ اجتماعی در برخی مقاطع، و نیز در هم پیچیدگی تزویر آمیز برنامه های استعماری بگونه ای بود که حتی برخی از بزرگترین اندیشمندان و مردان مبارزه و سیاست را به کام خویش فرو میبرد؛ چه رسد به گروهی هنرمند را که اکثر آنان به عشق میهن شان قدم در این راه نهاده بودند.

اما در این میان ـ همانگونه که در صدر این نوشتار ذکر نمودیم ـ  اهالی موسیقی  تاریخی و ردیفی ایران، روز به روز در مضیقه ای جدید قرار گرفته و به سمت انزوا سوق داده میشدند. باری، در این سالها علیرغم اینکه موسیقی ملی با عناوینی نظیر " واپس گرا " و " مطرب " به محاق انزوا رانده گشته و نه حمایت بلکه تخریب نیز میگردید؛ با این حال اساتیدی نظیر برادران فراهانی و درویش خان با همت تحسین برانگیزی به آموزش و نشر این نوع موسیقی کمر همت بر بستند. این موسیقیدانان از هدف خویش دست برنداشته و راه باریکۀ خود را به امید بیداری آیندگان و احیای دوبارۀ این هنر ملی و تاریخی توسط نسلهای بعد، ادامه دادند.

تحقق این امید و آرزو دیری نپایید، و دهۀ 40  مقارن گردید با بازگشت به فرهنگ خودی و داشته های ملی. برخی از موسیقیدانان سنتی به این فکر افتادند که اصالتهای موسقی ایرانی میبایست در مکانهای آکادمیک مجال طرح و اشاعه پیدا نماید. و بدین سان به همت مرحوم برومند (تحصیلکرده در غرب و آشنا با تئوری و رموز تجزیه و تحلیل موسیقی اصیل ایرانی) و دکتر برکشلی (استاد دانشکدۀ فیزیک دانشگاه تهران)؛ (گروه موسیقی) دانشکده ی هنرهای زیبا دایر گردید. این دو استاد و عده ای دیگر از همکارانشان، مبنای دیدگاههایشان و برنامه ریزی در سرفصلهای آموزشی دانشگاه را بر پایه ی استفاده از تکنیکهای موسیقی غرب، در راستای باروری کهن الگوها و احیای اصالتهای ملی قرار دادند. در این دوره (دهه ی چهل) نسبت به دورانی که بصورت نیم بند و التقاطی به سنتهای ملی پرداخته میشد، توجه دقیقتر و نسبتاً حساب شده تری به این اصالتهای کهن روا گردید.

البته این حرکت علمی و دانشگاهی، علیرغم مزایای بسیار، دارای نکات سوال برانگیزی  هم بود. به عنوان مثال، شخص استاد برومند و دکتر برکشلی با آنکه معتقد بودند که موسیقی اصیل ایرانی و تمامی ظرایف نهفته در آن، فقط در سیستم آموزش سینه به سینه و شفاهی قابل انتقال و تعلیم میباشد (بطوری که خود برومند با همۀ آن تحولات بوجود آمده، باز هم موسیقی ایرانی  را دانشکده بصورت شفاهی و بدون نت تدریس مینمود)؛ با این حال  معیار آزمون دانشگاه و اساس اموزش موسیقی در سرفصلهای دانشگاهی، بر مبنای "موسیقی کلاسیک" و "سولفژ (سلفژ)" پایه گذاری گردید.

به هرحال حرکت مرحوم برومند و دکتر برکشلی، جریان خوبی را در عرصه ی آموزش موسیقی اصیل و بعدها به تَبَع آن در اجرا و اشاعه ی این نوع موسیقی بوجود آورد. بگونه ای که بسیاری از پرچمداران فعلی موسیقی و اساتید مبَرَّز امروزی برآمده از آن دانشکده ی موسیقی میباشند.

در همان سالها و در تداوم توجه به فرهنگ و هنر ایرانی، برنامه های موسیقایی جشن هنر شیراز پی ریزی گردید. جشن هنر که در بیستم شهریور 1346 در تخت جمشید افتتاح گشت، میرفت تا نگاه جدی تری به مقوله ی موسیقی سنتی داشته و از آن سو موسیقی آوانگارد خارجی را نیز ترویج نماید. بدنبال این حرکت، سر فصل خوبی نیز برای احیا و اشاعه ی موسیقی اصیل ایرانی بوجود آمد؛ اما تداوم این حرکت دیری نپایید و دولت مستعجل بود.

آنچه که امروز و پس از گذشت چند دهه درمورد روند جشن هنر شیراز و دیگر برنامه های هنری در آن سالها، قابل  تحلیل و ارزیابی است؛ غلبۀ گامهای ظاهری و سطحی و دیدگاههای تشریفاتی و سودجویانه، بر نیتهای درست و دور اندیشانه میباشد. کار جشن هنر شیراز به جایی رسید که در ششمین جشنواره ی آن (سال 1351) جا برای موسیقی ایرانی بسیار تنگ گردید، و در تنها کنسرت موسیقی اصیل در حافظیه ی شیراز استادانی نظیر: جلیل شهناز، عبادی، بهاری، کسایی، و پایور؛ آنچنان عمیق و پر صلابت به ظرایف و ریزه کاریهای موسیقی هنری میهن شان پرداختند که به تعبیر یکی از منتقدان معروف فرانسوی، این کنسرت با عنوان  "انتقام استادان"  نامگذاری گردید.

اقدامات موثری نظیر تشکیل مرکز حفظ و اشاعه ی موسیقی، که با هدفی درست و همتی در خور تحسین بوجود آمده بود، پس از مدتی با سنگ اندازی ها و مانع تراشی ها مواجه گشته و این قبیل اتفاقات در مراکز دیگری نظیر واحد موسیقی رادیو نیز بوقوع می پیوست.

از سویی دیگر و در رسانه های جمعی، وجه غالب و حرکت حاکم در عرصه ی موسیقی، متعلق به موسیقی تخدیر آمیز  و کم محتوا  بود؛ و موسیقی ملی در گرد و غبار یکه تازیهای موسیقی کاباره ای روزهای سختی را پشت سر میگذاشت. در این گیر و دار، هنر دوستان ایرانی منتظر بودند تا چه هنگام بازماندگان عرصه ی موسیقی ایرانی پای به میدان نهاده و این هنر را طلوعی دوباره ببخشند.

این امید به همت جوانان نسل گذشته و اساتید امروز صورت تحقق یافت؛ موسیقیدانانی نظیر: شجریان، کیانی، علیزاده، ذوالفنون، مشکاتیان، طلایی، تهماسبی، شکارچی و ....

اما بررسی موسیقی پس از انقلاب اسلامی و تحلیل رویداهای سالهای اخیر در عرصه ی موسیقی، خود موضوع تالیف علیحده ای است که میبایست در مجالی دیگر به آن پرداخته شود.

نویسنده: کتولی

بیستم اسفند هشتاد و هشت