گفت و گو با منصور نریمان

نوشته شده توسط persianartmusic Posted in گفت و گو بازدید: 396

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

گفت و گو با منصور نریمان

تاریخجه بربت

عود یا بربت از سازهای قدیمی موسیقی ایران بوده و از بررسی های باستان شناسی بر حجاری و نقوش بازمانده از دوره هخامنشی گرفته تا منابع مکتوب- هر چند اندک- به جای مانده از دانشمندان قرون گذشته همگی حکایت از همراهی این ساز با موسیقی ایرانی دارد. باربد؛ نوازنده دربار خسروپرویز عود می نواخته و صدای گرم خود را با صدای این ساز همراه می ساخته است. عود مهمترین و کامل ترین ساز موسیقی ایرانی بوده که موسیقی دانان ایران در گذشته تحقیقات خود را بر اساس این ساز انجام  داده اند. از میان منابع مکتوب به جای مانده از گذشته که در آنها به ساز عود اشاره شده می توان به کتابهای الموسیقی الکبیر تألیف ابونصر فارابی، رساله شریفیه و الادوار صفی الدین ارموی(ق ۶)، دره التاج تألیف قطب الدین شیرازی(ق.۸)، مقاصد الالحان و جامع الالحان تألیف عبدالقادر مرا غه ای(ق ۹) و... اشاره کرد.

استاد منصور نریمان از سن چهارده سالگی همکاری خود را با رادیو مشهد به عنوان تکنواز موسیقی آغاز و پس از تسلط کافی بر شیوه نوازندگی عود، در بعضی برنامه ها به اجرای موسیقی با این ساز می پرداخت. پس از مدتی  همکاری با رادیو مشهد، به شیراز نقل مکان و به مدت چهار سال فعالیت و همکاری خود را در زمینه موسیقی و اجرا با رادیو شیراز ادامه داد. از همان رادیو شیراز بود که صدای ساز ایشان به گوش استادان موسیقی وقت در تهران رسید و از وی دعوت به عمل آمد تا با رادیو تهران همکاری کنند، چرا که همان طور که قبلاً هم اشاره گردید؛ تا آن زمان کسی فکر نمی کرد که با ساز عود بتوان تمام ردیف های موسیقی ایرانی را اجرا کرد. از آن زمان به بعد بود که استاد نریمان در کنار دیگر استادان موسیقی نظیر جلیل شهناز، فرهنگ شریف، رضا ورزنده، پرویز یاحقی و... به عنوان تکنواز عود به فعالیت هنری خود ادامه داد. تواضع، صبر، خوشرویی و مردمداری از خصوصیات بارز استاد نریمان است. خصوصیاتی که شرط اول هنرمند شدن و از همه مهمتر «هنرمند ماندن» است. ضمن آرزوی طول عمر برای ایشان و تمامی هنرمندان گفتگوی ما را با وی بخوانید.

چطور شد سراغ نوازندگی و احیاء ساز عود رفتید، آن هم در شرایطی که این ساز به فراموشی سپرده شده، نه سازنده سازی بود که آن را بسازد و نه معلمی که آن را به سبک ایرانی به شاگردانش تعلیم دهد؟

در محیطی به دنیا آمدم که اکثر فامیل و خانواده اهل موسیقی و نقاشی بودند و عشق و علاقه به موسیقی از همان دوران چهار سالگی در من بوجود آمد. بعد از یکی دو سال پدرم که خود دستی در نواختن تار و سه تار داشتند وقتی این علاقه و توجه را در من دید در یادگیری ردیف ها و دستگاه ها به من کمک کردند و در این مدت سه، چهار سال اول سازهای مختلفی مانند سه تار، کمانچه، ویولون و به خصوص ماندولین را تجربه کردم. این که خیلی تکیه روی ماندولین می کنم چون خیلی شبیه ساز عود است با این تفاوت که در ماندولین سیم ها نازک و دارای صدای زیر است ولی فرم مضراب زدن به عود خیلی شبیه است. کما این که عده ای اعتقاد دارند که؛ ماندولین از خانواده بربط و عود است. استادان آن زمان که به منزل ما رفت و آمد داشتند اکثر گله می کردند که چرا از زمانی که عود توسط اعراب از ایران به سرزمینهای دیگر رفته هیچکس به این فکر نیفتاده که عود یا همان بربط را که ساز اول یا دوم کشور ما بوده و تمام محاسبات موسیقی را همیشه به کمک این سازانجام می دادند دوباره در ایران احیاء کند. این صحبتها را من که آن موقع در سنین کودکی بودم می شنیدم و در ذهنم قوت می گرفت، بارها با خود فکر می کردم، چه اشکالی دارد اگر قرار باشد کسی به رواج دوباره این ساز کمک کند خود من باشم و این وظیفه را ادا بکنم. در این افکار بودم ولی کسی را پیدا نمی کردم که نشانه ای از ساز عود چه از نظر فرم نوازندگی و چه از نظر طرز تهیه ساز به من بدهد. تا اینکه در سن چهارده پانزده سالگی همراه پدرم به تهران آمدم، قبلاً به ما گفته بودند که یک آقایی در تهران سازهای مختلفی تهیه می کند با ایشان در این مورد صحبت کنید شاید بتوانند مشکل شما را حل کنند. این شخص که نریمان آبنوسی نام داشت و مسیحی هم بود مغازه ای در محل پل چوبی فعلی داشت که سازهای مختلفی هم در آنجا داشت. سازهایی مثل تنبور، چگور، قانون و... که خیلی هم استادانه سازها را می ساختند. از ایشان در مورد ساز عود پرسیدم و گفتند که من هم دنبال الگویی می گردم که از روی آن ساز عود را بسازم و ایشان هم معتقد بودند که این ساز متعلق به سرزمین ما بوده است. به هر حال زحمت کشیدند تا بالاخره توانستند این ساز را بسازند و الحق اولین سازی هم که ساختند هنوز هم که هنوز است جزو بهترین سازهاست که تا الان دست بنده است و بعد از گذشت پنجاه سال هنوز هم با همان ساز نوازندگی می کنم. بعدها به خاطر ارادت و علاقه ای که به انسانیت و ذوق ایشان پیدا کردم، اسم نریمان را البته با اجازه ایشان به عنوان اسم هنری انتخاب کردم، چرا که اسم شناسنامه ای بنده اسکندر ابراهیمی است.

منشأ سبک حاضر که در نوازندگی عود به آن دست یافته اند بر چه پایه و اصولی بوده و اساساً سبک در موسیقی چگونه بوجود می آید؟

چون سبک از نوازندگی تار و سه تار شروع شده بود بعدها به خاطر علاقه ای که به تن صدای عود داشتم؛ تار را به صورت «تارباس» در آورده بودم و قطعاتی که بعدها با عود زدم در آن زمان با تار باس می زدم و فکر می کنم اینها زمینه ای بود برای پیدا شدن سبک حاضر در نوازندگی ساز عود وگرنه فکر نمی کنم هیچ نوازنده ای ناگهانی تصمیم بگیرد که سبکی را بوجود بیاورد و تا حالا هم چنین چیزی دیده نشده است. پس نوازنده به مرور زمان و با انجام تمرینات، اجرای قطعات مختلف و همچنین در اثر یافتن قدرت و حالت دهی بیشتر سبکی خاص در فرم نوازندگی اش پیدا می شود و آن شخص می شود صاحب سبک، مثلا وقتی آقایان فرهنگ شریف یا جلیل شهناز دو یا سه مضراب به تار بزنند و شما تنها صدای ساز را بشنوید کاملا می توان تشخیص داد که این صدای ساز کدام یک است. خیلی عزیزان هم هستند که تار را با قدرت می نوازند ولی سبک خاص خود را ندارند و این در مورد سازهای دیگر هم صدق می کند.

خلاصه اینکه سبک نوازندگی عود که توسط اینجانب بوجود آمد تنها در اثر پرکاری و ممارست بود والا برنامه خاصی برای بوجود آوردن سبک نداشتم و خود را تافته جدا بافته در این زمینه نمی بینم و یادآوری این نکته را هم لازم می دانم که در اوایل چون تنها منبع برای شنیدن صدای عود برایم رادیو بود؛ صدای عود محمد عبدالوهاب (نوازنده عود عرب) را زیاد گوش می کردم چرا که شبیه ایرانیها می زدند و من خیلی مواظب بودم که مبادا یک وقت به طرف سبک عربی سر بخورم و آنچه که در تارنوازی اجرا می کردم سعی می کردم آن را به سبک و فرم خاص روی عود پیاده کنم و سبک حاضر سبکی است که نه می شود گفت ترکی است و نه عربی و حالتی است نزدیک تر به فرم موسیقی ایرانی.

آیا در آن دوران هنرمندان دیگری هم به فراگیری و نواختن عود مشغول بودند؟

در آن زمان نوازنده هایی دیگر هم در نواختن عود زحمتهایی کشیده و به جاهایی رسیده بودند؛ از جمله آقای اکبر محسنی و یوسف کاموسی که از طرف هنرستان موسیقی مأموریت پیدا کردند تا بروند به کشور عراق و شیوه های نوازندگی عود را از موسیقی دانان و عود نوازان عرب یاد گرفته و به هنرجویان ایرانی یاد دهند. البته همزمان و همراه با این دو نفر آقای مهدی مفتاح هم برای یادگیری ساز قانون به عراق رفتند که پس از بازگشت این سه نفر؛ آقای مفتاح خیلی خوب وظیفه شان را انجام دادند و شاگردانی مثل خانم ها سیمین، سهیلا ابراهیمی و... را تربیت و تحویل جامعه هنری دادند- که البته شاید این به دلیل ساده تر بودن نوازندگی قانون بوده- ولی در مورد عود آقایان کاموسی و محسنی تنها به عنوان نوازندگان درجه دو و سه با ارکستر ملی همکاری می کردند.اما این باز غنیمتی بود که دوباره ساز عود در ارکستر ایرانی دیده می شد. از نوازندگان دیگری که در نواختن عود فعالیت داشتند آقای عبدالوهاب شهیدی؛ استاد آواز بودند که اغلب آوازشان را همراه با عودی که خود می نواختند همراهی می کردند و از میان سه نفری که اشاره شد آقای شهیدی بهترینشان بودند.

سالها پیش عده ای از موسیقی دانان ما معتقد بودند که تمام ردیفها را نمی توان بوسیله عود نواخت. آیا این باورها می توانست در روند کار شما تأثیر منفی بگذارد؟

قبلاً یک عده ای اعتقاد داشتند که ردیفها را با عود نمی شود نواخت. در صورتی که این حرف اصلا درست نبود چرا که می دانستم عود در گذشته از سازهای پایه ای بوده و قطعاً ردیفها قبلا با عود نواخته شده تا سازهای دیگر هم توانسته اند آنها را اجرا کنند و با این باورها بود که الحمدلله این کار عملی شد و الان هنرجویان عزیزم همه دارند بدون هیچ  مشکلی این کار را انجام می دهند و امیدوارم روزی برسد که این ساز به جایگاه اولیه اش برسد.

آیا می توان امیدوار بود که کتابهای آموزش عود [یا بربط] نوازی که به همت جنابعالی در سالهای اخیر و در دو جلد چاپ و در دسترس هنرجویان قرار گرفته و همچنین جلد سوم این کتاب که در آینده ای نزدیک وعده انتشار آن را دادید بتواند به بخش عمده مشکلات آموزشی این ساز و چندگانگی در شیوه نواختن عود پایان دهد؟

بله، صد در صد، زیرا چند سالی است که دو جلد کتاب در زمینه آموزش ساز عود را تألیف و هم اکنون در دسترس هنرجویان قرار داده ام، که یکی به نام شیوه بربط نوازی، و دومی به نام بیست و چهار قطعه برای عود می باشد و هم اکنون این دو جلد کتاب در دانشکده ها و هنرستانهای موسیقی که در آنها ساز عود تدریس می شود مورد استفاده هنرجویان است. جلد سوم کتاب که بخش عمده تألیف آن انجام شده و تا دو سه ماه آینده در دسترس علاقه مندان قرار خواهد گرفت شامل کلیه ردیف هاست که نگذاشته ام از حالت ایرانی بودن خارج شود، به همین علت ردیف های مرحوم موسی معروفی را تبدیل به ردیف متناسب با سبک و سیاق نوازندگی عود کرده ام. اگر عمر کفاف بدهد و بتوانم جلد سوم را تمام کنم از همه نظر خیالم راحت می شود. هر چند انتظار بنده این بود که شاگردانم همت می کردند و جلد سوم را اقلا  آنها می نوشتند.

سؤال پایانی را کمی متفاوت تر از سؤالات قبل طرح می کنم: شنیده ایم که در دوران فعالیت هنری و همکاری با رادیو مدتی به عنوان خواننده ناشناس به اجرای آواز می پرداخته اید، نحوه این همکاری و علت انتخاب اسم ناشناس چه بوده؟

در سال چهل و یک برای اولین بار به عنوان خواننده با رادیو و در برنامه شما و رادیو با نام ناشناس همکاری می کردم و چون آهنگ، شعر،  نوازندگی و آواز هر ترانه را به تنهایی تهیه و اجرا می کردم؛ آهنگ، شعر و نوازندگی با نام اصلی ولی خواننده با نام ناشناس از رادیو اعلام می شد چون می ترسیدم مبادا به شهرت سازی ام لطمه ای بخورد و عود دو اسمه شود. آهنگهایی هم که آن موقع از رادیو پخش می شد خیلی بر سر زبانها افتاد، مثل آهنگ لالایی که شعری با این مضمون داشت: بخواب ای دختر نازم، بخواب ای شوخ طنازم، به لالایی به آوازم و الی آخر، این آهنگ را برای دخترم ساخته بودم و آهنگهای دیگری که خواننده آنها بودم و همه با نام ناشناس از رادیو پخش می شد.

از فرصتی که به ما دادید و در این گفت وگوی صمیمانه شرکت کردید از شما سپاسگزاریم.

برگرفته از همشهری

چهارم تیرماه هشتاد و سه

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

آیا میدانید

  • چه سازی را برای یادگیری موسیقی انتخاب کنیم؟

    چه سازی را برای یادگیری موسیقی انتخاب کنیم؟

      چه سازی را برای یادگیری موسیقی انتخاب کنیم؟ (نکته: این نوشته، برای کسانی است که در انتخاب ساز مردد بوده و نیاز به راهنمایی دارند). شاید نخستین پرسش برای کسی که، ایده و آشنایی با موسیقی ندارد، و قصد یادگیری موسیقی داری این باشد: چه سازی را انتخاب کنم؟ انتخاب ساز، کاملا سلیقه ای است، و انتخاب ساز، در واقع انتخاب و دنبال کردن سلیقه فرد و برداشت شخص از موسیقی است. برای انتخاب ساز به منظور یادگیری موسیقی، چند عامل نقش مهمی دارند که به آنها اشاره میکنیم: سلیقه و علاقه فرد به صدای سازی که یا دیده، یا صدایش را شنیده، و آشنایی هرچند اندک نسبت آن ساز دارد. شکل ظاهری ساز نیز نقش به سزایی در انتخاب دارد. کسی که آشنایی چندانی با موسیقی ندارد، برای شروع نوازندگی و انتخاب، به شکل ظاهری ساز نیز نظر دارد. سبک و کاربرد ساز یکی از مهمترین نکات در انتخاب ساز است. در واقع کاربرد ساز در سبک های موسیقی پاپ، کلاسیک، سنتی و... میتواند یکی از مهمترین نکات در انتخاب ساز باشد. مشورت و راهنمایی صحیح، می تواند راه بسیار خوبی برای انتخاب ساز باشد. ولی در نهایت، خود شخص است که تصمیم گیرنده نهایی است. چند توصیه…

از ما بپرسید

  • چگونگي برقراري ارتباط نوازنده با مخاطب روي صحنه

    چگونگي برقراري ارتباط نوازنده با مخاطب روي صحنه

    چگونگي برقراري ارتباط نوازنده با مخاطب روي صحنه برقراری ارتباط نوازنده در حین اجرای زنده، با شوندگان حاضر در سالن، مبحثی بسیار جدی و جالب است که برای تحلیل و چگونگی و راه های مختلف برای تاثیر گذاری بیشتر آن نیاز به نوشتاری مفصل دارد که به زودی در مورد آن، در این سایت بحث شده و نوشته هایی برای خواندن شما عزیزان آماده و عرضه خواهد شد. بیست و هفتم خرداد هشتاد و نه  

درباره ی موسیقی هنری ایران

logo persian004 موسیقی هنری ایران، نخستین روزنامه الکترونیکی روزانه موسیقی ایران

همکاری: پیام به این شماره تلگرام
09226521131