آیا بهره‌مندی از موسیقی دستگاهی ایران در «تلاوت قرآن» مشروعیت دارد؟

سایه یک تردید

دکتر پیروز ارجمند تاج‌الدینی
 استاد دانشگاه و
 موسیقی‌شناس قومی

تمام مذاهب از موسیقی به‌عنوان یکی از هنرهای کاربردی و کارکردی در مناسک و آیین‌های عبادی و نیایشی استفاده می‌کنند. قرائت (Contilation)، همچون قرآن‌خوانی، وداها، تورات‌خوانی، زبورخوانی و گاتاخوانی نمونه‌هایی از جلوه‌های موسیقی مذهبی هستند. قرائت از دو عنصر اصلی «لحن» و «کلام» تشکیل می‌شود. در اصطلاح، لحن قرائت قرآن به کیفیتی از خواندن گفته می‌شود که قاری از مقامات و نغمات عربی برای ارائه آیات قرآن بر اساس اصول و مبانی صحیح و مطلوب استفاده کند.
از آغازین سال‌های بعثت پیامبر مکرم اسلام(ص)، قرائت قرآن و اذان با صوت موسیقی رایج بوده است و بنا بر روایات معتبر، از جمله روایت ذکر شده در الوسائل از حضرت رسول(ص)، بر خواندن قرآن با لحن و صوت عربی تأکید شده و از خواندن با لحن‌های اهل گناه و لهو و لعب دوری جستن توصیه شده است. هر چند در تفسیر این روایت نظرات مختلفی وجود دارد. اما قدر مسلم اینکه؛ رویکرد ایشان در دعوت به قرائت به‌ صوت و لحن اعراب از جنبه موسیقایی است و آن حضرت با بیان این موضوع مسلمانان را به برگزیدن موسیقی مناسب و شایسته برای خواندن کلام الهی توصیه کرده‌اند. همچنین
به کارگیری «صوت» و «لحن» در کنار هم بر این موضوع تأکید دارد که ارزش هر دو در قرائت باید رعایت شود تا صوت و لحن که هر دو مؤلفه‌های موسیقایی دارند برای قرائت زیبای قرآن مناسب به کار گرفته شود.
بر مبنای حدیث شریف رسول اکرم(ص)، استفاده از الحان و نغمات عربی در تلاوت قرآن تأکید شده است و عدم رعایت آن هر چند موجب خروج از حوزه موسیقی نیست اما قطعاً از حوزه عرف تلاوت خارج است و تأکید بر لزوم بهره‌مندی از «لحن» (تنغیم) در موسیقی تلاوت قرآن کریم هرچند ممکن است مبنای موسیقایی برای آن وجود نداشته باشد.
از دیگر سو، برای پاسخ به این پرسش که آیا بر اساس این روایت، بهره‌مندی از موسیقی دستگاهی ایران در تلاوت قرآن یا ادعیه مشروعیت دارد یا خیر؟ لازم است نگاهی به تاریخ موسیقی عرب داشته باشیم تا پاسخی مستدل به این پرسش بدهیم. اگر چه آغازین تأثیرات تمدن و فرهنگ ایران بر اعراب از لحاظ زمانی و کیفیت آن مشخص نیست ولی بر اساس اسناد مکشوفه در تمدن شوش و کتب تاریخی موسیقی عرب، حتی پیش از استیلای اعراب مسلمان بر ایران، موسیقی ایران بر موسیقی عرب تأثیر داشته است. بیشترین سهم در تأثیرگذاری موسیقی ایران بر عرب مربوط به دوره خلفای عباسی است. هر چند تأثیرات بیان شده از دوره پیش از اسلام شروع می‌شود اما بیشترین تأثیرات مربوط به دوران پس از اسلام است. به‌عنوان نمونه تأثیرات عمیق موسیقیدانان بزرگ ایرانی؛ ابراهیم و اسحاق موصلی، منصور زلزل و ابوالحسن علی بن نافع (زریاب) که در دوره‌ای موجب نفوذ و گسترش موسیقی ایران و عرب در شمال آفریقا و اسپانیا و تأسیس مکتب آندلس نیز شدند. البته در سده‌های بعدی موسیقی عثمانی و یونانی نیز تأثیراتی از جهت نظام نظری و فرم بر موسیقی عرب گذاشت ولی نه به فراگیری و کیفیتی که موسیقی ایران بر آن موسیقی گذاشته بود. پس از اسلام، اعراب مسلمان؛ غنای دوران جاهلی را به فراموشی سپردند و با فرامین پیامبر مکرم اسلام(ص) موسیقی رسمی دین اسلام، اذان و تلاوت قرآن با صدای نیکو را جایگزین آن کردند. موسیقی تلاوت قرآن و اذان که دستاورد اسلام بود، بر کل جریان موسیقی عرب تأثیر عمیقی گذاشت.
موسیقی کنونی عرب تشابهات زیادی با موسیقی ایران دارد از جمله؛ گام‌های مشابه در مقام‌های موسیقی عرب و دستگاه‌های موسیقی، سازها و نوع اجرا، تکنیک و گردش لحنی، مترهای آزاد (آراسیونال) در آواز و ساز، نوع لحن در آواز، نوع ترجیع و تحریر و به‌طور دقیق‌تر فرهنگ موسیقی مشترک موسیقی ایران و عرب که بن‌مایه معنوی و عمیق مذهبی دارند.
با این مقدمه این نتیجه حاصل می‌شود که؛ اجرای تلاوت قرآن و ادعیه بر اساس موسیقی دستگاهی ایران به دلیل مشابهت‌های زیاد بین این دو موسیقی نمی‌تواند غیرشرعی قلمداد شود و اگر امروزه قاریان ایرانی در تلاوت از دستگاه‌های موسیقی سنتی ایران استفاده نمی‌کنند به این دلیل است که مکتب تلاوت قرآن خصوصاً در مصر از صلابت، زیبایی و تطابقی عمیق با زبان عربی برخوردار است که ما را از بهره‌مندی از سایر موسیقی‌های مشترک با فرهنگ عرب بی‌نیاز می‌کند.
 موسیقی دستگاهی ایران بطور مستقیم در تلاوت قرآن استفاده نمی‌شود زیرا اساساً امکان استفاده مستقیم از گوشه‌های آن با توجه به مقتضیات زبانی در تلاوت قرآن وجود ندارد. برای مثال صداهای کوتاه یعنی فتحه، کسره و ضمه را در تلاوت قرآن نمی‌توان کشیده خواند، در حالی که این مسأله در اشعار فارسی امری عادی محسوب می‌شود. نوع تلفیق متن و آهنگ در گوشه‌های موسیقی آوازی ایران با تلاوت و تلفیق لحن و کلام در تلاوت ناسازگار است. اگرچه این امکان وجود دارد که با تغییرات خاص در برخی از گام‌ها و گوشه‌های مشترک در موسیقی مقامی عرب و موسیقی دستگاهی ایران بتوان از لحن برخی گوشه‌های موسیقی دستگاهی ایران در تلاوت قرآن استفاده کرد لیکن به دلیل اینکه این نوآوری باید مبتنی بر شناخت کامل هر دو موسیقی ایران و عرب و تسلط کامل بر مختصات و اجرای هر دو موسیقی باشد، اشتیاقی برای این موضوع از طرف قاریان مشاهده نمی‌شود.
 اما در بیان و تلاوت ادعیه و نوحه‌ها و مناجات، بنا بر خصایص فرهنگی هر منطقه یا کشور، از موسیقی اصیل آن فرهنگ استفاده می‌کنند. به‌عنوان نمونه نوحه‌هایی که به زبان یا گویش‌هایی خاص که در اقوام ایران خوانده می‌شود بر اساس موسیقی مقامی یا الحان خاص آن منطقه است. لذا در تلاوت قرآن به استفاده صرف از موسیقی مقامی عرب توصیه و عمل شده ولی در سایر الحان مذهبی مثل اذان و ادعیه این حساسیت و تأکید وجود ندارد.
نکته قابل توجهی که دربیانات بسیاری از علما و مجتهدین وجود دارد این است که در تلاوت قرآن و ادعیه اصل بر بیان معانی و ابلاغ پیام قرآن یا مضمون دعا و مناجات است به گونه‌ای که به نحو شایسته و فصیح به مخاطب انتقال پیدا کند. این نگرانی در میان قاریان ایرانی و عربی از جمله قراء مصری وجود دارد که اجرای تزیینات و تحریرها و شیوه تلفیق لحن و کلام اصل موضوع ابلاغ پیام الهی و حفظ معانی و مضامین آی   ات و ادعیه را تحت تأثیر قرار ندهد.
اجرای دعای ربنای استاد محمدرضا شجریان نیز از این قاعده مستثنی نیست. این دعا در دستگاه «سه‌گاه» اجرا شده و نسبت و قرابت زیادی هم با مقام «سکاه» موسیقی عربی دارد. اگر براساس نظریه‌ای که به حفظ صرف کلام بدون تزیینات تأکید دارد به اجرای ربنای مورد نظر توجه کنیم دو نکته اساسی در این موضوع قابل توجه است؛ نکته اول اینکه، برخی از صاحبنظران موسیقی سنتی ایران، این ایراد را بر استاد شجریان وارد می‌دانند که ایشان در بیان کلمات فصاحت و تأکید لازم را به کار نمی‌برد لذا برای درک کلام و مضمون اشعار خوانده شده توسط ایشان باید دقت زیادی کرد. بررسی این ادعا نیاز به کارشناسی مصادیق زیادی از آثار استاد دارد که در مجال این مقاله نیست.
از سویی دیگر این ادعا و نقد از طرف دیگر صاحبنظران بر استاد وارد شده که تزیینات و ترجیعات و تحریرهای دعای ربنا اصل کلام و مضمون را تحت‌الشعاع قرار داده است. اگر فرض را بر صحت این ادعا بگیریم، می‌توان این موضوع را از این منظر نگاه کنیم که، ربنای خوانده شده در طی ده‌ها سال که شنیده شده و مورد قبول طبع مردم قرار گرفته اگر دارای این نقص هم باشد بتدریج توانسته توجه شنونده را به محتوای کلام جلب کند و دیگر نقطه شکی برای پخش آن از رسانه ملی ایجاد نمی‌کند. این موضوع در تلاوت بسیاری از قاریان معروف مثل استاد عبدالباسط نیز مشاهده می‌شود ولی هیچگاه آن تلاوت غیر شرعی تعبیر نشده است. همچنین اگر بپذیریم که «لحن» توانسته بر «مضمون» ارجحیت پیدا کند این امر به‌عنوان امر معقول و از دیدگاه عقلی و فقهی «غیرشرعی محسوب نمی‌شود»؛ بلکه «توصیه به عدم انجام آن»  می‌شود.

آیا میدانید

  • چه سازی را برای یادگیری موسیقی انتخاب کنیم؟

    چه سازی را برای یادگیری موسیقی انتخاب کنیم؟

      چه سازی را برای یادگیری موسیقی انتخاب کنیم؟ (نکته: این نوشته، برای کسانی است که در انتخاب ساز مردد بوده و نیاز به راهنمایی دارند). شاید نخستین پرسش برای کسی که، ایده و آشنایی با موسیقی ندارد، و قصد یادگیری موسیقی داری این باشد: چه سازی را انتخاب کنم؟ انتخاب ساز، کاملا سلیقه ای است، و انتخاب ساز، در واقع انتخاب و دنبال کردن سلیقه فرد و برداشت شخص از موسیقی است. برای انتخاب ساز به منظور یادگیری موسیقی، چند عامل نقش مهمی دارند که به آنها اشاره میکنیم: سلیقه و علاقه فرد به صدای سازی که یا دیده، یا صدایش را شنیده، و آشنایی هرچند اندک نسبت آن ساز دارد. شکل ظاهری ساز نیز نقش به سزایی در انتخاب دارد. کسی که آشنایی چندانی با موسیقی ندارد، برای شروع نوازندگی و انتخاب، به شکل ظاهری ساز نیز نظر دارد. سبک و کاربرد ساز یکی از مهمترین نکات در انتخاب ساز است. در واقع کاربرد ساز در سبک های موسیقی پاپ، کلاسیک، سنتی و... میتواند یکی از مهمترین نکات در انتخاب ساز باشد. مشورت و راهنمایی صحیح، می تواند راه بسیار خوبی برای انتخاب ساز باشد. ولی در نهایت، خود شخص است که تصمیم گیرنده نهایی است. چند توصیه…

از ما بپرسید

  • چگونگي برقراري ارتباط نوازنده با مخاطب روي صحنه

    چگونگي برقراري ارتباط نوازنده با مخاطب روي صحنه

    چگونگي برقراري ارتباط نوازنده با مخاطب روي صحنه برقراری ارتباط نوازنده در حین اجرای زنده، با شوندگان حاضر در سالن، مبحثی بسیار جدی و جالب است که برای تحلیل و چگونگی و راه های مختلف برای تاثیر گذاری بیشتر آن نیاز به نوشتاری مفصل دارد که به زودی در مورد آن، در این سایت بحث شده و نوشته هایی برای خواندن شما عزیزان آماده و عرضه خواهد شد. بیست و هفتم خرداد هشتاد و نه  

درباره ی موسیقی هنری ایران

logo persian004 موسیقی هنری ایران، نخستین روزنامه الکترونیکی روزانه موسیقی ایران

همکاری: پیام به این شماره تلگرام
09226521131